İliç faciasına ilişkin yeni bilirkişi raporu: İhmaller tek tek sıralandı!

Erzincan İliç'te yaşanan altın madeni faciasıyla ilgili davanın dördüncü duruşması görülüyor. Davada yeni bilirkişi raporu mahkemeye sunuldu.

Raporda, kazanın ardından incelenen tasarım dokümanlarında, stabilite hesaplarının tek bir senaryoya (statik/kurak koşullar) dayandırıldığı, "aşırı yağış, yoğun sulama veya kısmi tıkanma gibi olumsuz senaryolar altında güvenlik katsayısının sınanmadığı" ifadeleri yer aldı.

Raporda, firmanın Operasyon Başkan Yardımcısı Ronald Guille, Anagold şirketinde kıdemli Geoteknik Müdendisi olan Ali Rıza Kalender 'in "ağır derecede özene aykırı hareket ettikleri", Operasyon direktörü Kenan Özdemir’in ise "özen yükümlülüğünü ağır derecede ihlal ettiği" belirlendi.

Erzincan’ın İliç'teki Anagold Madencilik’e ait Çöpler Altın Madeni’nde 13 Şubat 2024’te yaşanan facianın ardından yeni bilirkişi raporu mahkemeye sunuldu.

508 sayfalık bilirkişi raporunda, 6'sı profesör olduğu 12 kişi tarafından oluşturulan heyet, "Projelendirme ve tasarım aşaması", "Faaliyetin yürütüldüğü aşama", "Kazanın gerçekleştiği günkü aşama" olarak üç aşamada değerlendirme yaptı.

Raporda, birinci aşama olan projelendirme ve tasarım aşamasıyla ilgili olarak tasarım raporlarında drenaj sistemi ve doygunluk yönetiminin yetersiz kurgulandığını, bu kapsamda taban drenaj kapasitesi, eğim sürekliliği ve tıkanmaya dayanıklılık konularının tam çözümlenmediğne ilişkin bilgilerin önemli olduğu ifade edildi.

Kazanın ardından incelenen tasarım dokümanlarında, stabilite hesaplarının tek bir senaryoya (statik/kurak koşullar) dayandırıldığı, "aşırı yağış, yoğun sulama veya kısmi tıkanma” gibi olumsuz senaryolar altında güvenlik katsayısının test edilmediği, ayrıca tasarımcıların onayladığı malzeme parametrelerinin laboratuvar deneylerinde elde edilen değerlerin üst sınırında olduğu, yani oldukça iyimser seçildiğine vurgulanan raporda, izleme altyapısının tasarım aşamasında yeteri kadar planlanmamasının “özensiz davranışlardan biri” olduğu değerlendirildi.

"ÖNERİLERİN TAM ANLAMIYLA HAYATA GEÇİRİLMEDİĞİ ANLAŞILMAKTADIR"

İkinci olarak faaliyetin yürütüldüğü aşamayla ilgili aşırı yükleme ve sulama politikasının su/cevher yönetimindeki hataların, operasyonel prosedürlerin esnek ve proaktif olmamasının, çalışanların "uyarı/eğitim eksiklikleri” gibi başlıklar ortaya konulabileceğinin ifade edildiği raporda, bu konulardaki özensiz davranışların, tasarım ve inşaat hatalarıyla bir araya gelerek kaza riskini ciddi boyutta yükselttiği de gösterildi. Tasarım onayı sonrasında saha uygulaması ve işletme süreçlerinde de önemli hataların ve "ihmaller zincirinin" oluştuğuna vurgu yapılan raporda, şu tespit yapıldı:

"27 Mart 2022’de aynı sahada (Faz 4B, Aşama-1 bölgesinde) daha sınırlı bir şev kayması meydana gelmiş, bunun nedeninin yığının tasarımda öngörülen 2,5Y/1D şev eğimine uyulmayıp daha dik inşa edilmesi olduğu tespit edilmiştir. Bu ilk uyarıcı olay sonrasında şevler rehabilite edilmiş ve GRE firması ile diğer uzmanlar tarafından önlemler önerilmiştir. Ancak bu önerilerin tam anlamıyla hayata geçirilmediği anlaşılmaktadır. 30 Ağustos 2023 tarihli yıllık inceleme raporunda, yığın liç sahasının doğu tarafının en kritik bölge olduğu, ancak burada hareket ölçümü yapacak enstrümantasyonun hâlen yeterince kurulmadığı vurgulanmış; özellikle doğal drenaj hattı yakınına çok önemli altyapıların konumlandığı hatırlatılarak, acilen izleme yapılması için Anagold’un uyarıldığı rapor edilmiştir.

Tierra Group uzman raporunda, işletmenin sürekli su dengesi takibini ihmal ettiği, piezometrelerin hem yetersiz yerleştirildiği hem de düzenli okunmadığı tespit edilmiş; ayrıca farklı zonlardan gelen cevherde tane boyu ve kil oranı değişimlerinin izlenmediği, buna rağmen plansız ara yüklemelerle yığına ek ağırlık bindirildiği belirtilmiştir. Bu ihmaller sonucunda yığın içinde sıvı birikmesi ve zemin dayanımında azalma meydana gelmiştir. Yığın liç sahasında 2022’de yaşanan öncül kayma sonrasında kapsamlı bir risk değerlendirmesi güncellemesi yapılmadığı, yığın yüksekliği artışı, malzeme özelliklerindeki değişim, aşırı yağış/kar erimesi gibi ‘kötü gün senaryolarının’ analiz edilmediği anlaşılmaktadır.

Nihayetinde geliştirilmiş olan TARP sistemine göre 8 Şubat 2024 ve 12 Şubat 2024 tarihleri arasında sahadaki deplasmanlar 10 mm/gün seviyesini geçerek 'turuncu' tehlike seviyesine gelmiştir. Olaydan 1 gün önce ise sahadaki deplasman 20 mm/gün seviyesini aşarak ‘kırmızı’ tehlike seviyesine gelmiştir. Buna rağmen zamanında müdahale edilmeyerek TARP kapsamındaki tahliye süreci etkin olarak işletilmemiş ve can kayıplarının önüne geçilememiştir.

ACİL DURUMDA KOORDİNASYON EKSİKLİĞİ

Üçüncü aşama olan göçük günü aşamada, 12-13 Şubat arasında deplasman hızları normalde alarm gerektiren eşikleri katbekat aşarak 70–110 mm/saat düzeylerine ulaşmıştır. 13 Şubat sabah saat 08.00 kritik seviyeye erişen bu uyarılara rağmen saha faaliyetlerinin durdurulması gecikmeli ve kısmi olmuştur. Sadece 10.50’de e-posta ile 'alanın durdurulması' talimatı verilmiş, ancak liç solüsyonu beslemesi 13.00’e kadar devam etmiştir. Alanın kapatılması talimatı sonrasında dahi erişim kontrolü zaafiyeti yaşanmış; bazı çalışanlar (ör. Teknik personel) çatlağı gözlemlemek ve fotoğraf almak gibi amaçlarla tekrar tehlikeli bölgeye girebilmiştir. Bu durum, erken uyarı verilerinin etkin bir şekilde eyleme dönüştürülemediğini ve acil durumda koordinasyon eksikliği olduğunu göstermektedir. Bu analiz sonucunda da patlatmaların stabilite üzerinde bir etkisinin olmadığı kanaatine varılmış olması da aşağıdaki değerlendirmelerde mutlaka dikkate alınacaktır."

YETKİLİLERİN BİREYSEL SORUMLULUKLARI

Bu değerlendirmeler sonrasında faciada sorumlu olan yetkililerle ilgili bireysel tespitler görüldü.

Raporda yer alan tespitlerde, Operasyon Başkan Yardımcısı olarak görev yapan Iain Ronald Guille, Anagold şirketinde kıdemli Geoteknik Müdendisi olan Ali Rıza Kalender'in "ağır derecede özene aykırı hareket ettiği", Operasyon direktörü Kenan Özdemir’in "özen yükümlülüğünü ağır derecede ihlal etttiği", GRE firmasında tasarım mühendisi olan Luis Quirindongo, Vinh LUU LE ve GRE firmasında kontrol mühendisi Kevin Gunesch, Anagold A.Ş. kapsamında proje departmanında alt yapı çalışmaları müdürü olarak 2024 yılı başlarına kadar görevli Kevin Joseph Regan'ın "ağır derecede özene aykırı davrandıkları" belirlendi.